Typografia od A do Z – czcionki, fonty i zasady ich stosowania w Internecie

Zła typografia jest jak noszenie niewygodnych butów – może prowadzić do zmęczenia i zniechęcenia. Różne rodzaje czcionek i fontów znacząco wpływają na łatwość przyswajania i rozumienia treści, zwłaszcza długich tekstów. Jeśli artykuł czy opis na twojej stronie www jest już na pierwszy rzut oka trudny do odczytania i wymaga wysokiego skupienia, użytkownicy szybko zrezygnują z dalszego przeglądania treści.

Podstawy typografii

Większość z nas miała kiedyś problem z odczytaniem własnych notatek lub nieczytelnych bazgrołów innej osoby. Bywa to frustrujące i irytujące. Chociaż wydawałoby się, że ten kłopot dotyczy głównie pisma kaligraficznego, z podobnym efektem mamy do czynienia w druku czy w publikacjach cyfrowych.

Czy zdarzyło ci się, że poprawnie napisany tekst opublikowany na stronie był trudny do czytania? Właśnie wtedy zaczynasz dostrzegać, jak ważna jest typografia. Zły dobór czcionek, zbyt mały kontrast, niewłaściwa szerokość tekstu, za małe lub za duże odstępy między wersami, nadużywanie czcionek szeryfowych, pogrubień i w końcu za duży lub za mały rozmiar tekstu – to tylko niektóre z błędów, które mogą utrudniać czytanie.

Typografia jest zarówno sztuką, jak i nauką aranżowania tekstu. Zrozumienie i właściwe zastosowanie jej zasad pozwala tworzyć estetyczne, czytelne i funkcjonalne teksty.

Typografia obejmuje dobór kroju i rozmiaru pisma, układ tekstu, relacje pomiędzy poszczególnymi znakami, aż po rozmieszczenie elementów na stronie. Ma nie tylko ułatwiać czytanie i przyswajanie wiedzy, ale też nadawać treściom odpowiedni ton i charakter.

Korzenie typografii sięgają starożytności, kiedy to pismo ewoluowało od starożytnych rzeźbień w kamieniu, poprzez rękopiśmienne pergaminy i średniowieczne manuskrypty, aż do wynalazku ruchomej czcionki, by ostatecznie przenieść się na ekrany komputerów.

Współczesna typografia wymaga uwzględnienia różnych urządzeń i rozdzielczości ekranów, na których treść będzie wyświetlana. Dlatego ważne jest, aby teksty były zoptymalizowane pod kątem responsywności, co oznacza, że muszą wyglądać dobrze zarówno na komputerach, jak i na smartfonach.

Wizualna prezentacja treści wzmacnia przekaz, buduje tożsamość marki i poprawia czytelność. Spójna typografia jest elementem identyfikacji wizualnej firmy i wpływa na postrzeganie brandu.

Poza ważną rolą w marketingu i brand awareness, z typografią mamy do czynienia w przypadku:

• Znaków drogowych, które muszą być łatwo czytelne z dużej odległości;
• Etykiet i opakowań produktów spożywczych, kosmetyków i innych artykułów;
• W środkach transportu publicznego, do oznakowania stacji, linii, przystanków oraz informacji dla pasażerów w formie tekstów i piktogramów;
• Oznaczeń dróg ewakuacyjnych;
• Plakatów filmowych.

Dziś typografia musi być elastyczna – tekst powinien zachowywać doskonałą czytelność bez względu na rozmiar ekranu czy urządzenie, na którym jest drukowany lub wyświetlany.

Czcionka i font – czy jest jakaś różnica?

Czcionka i font to terminy, które często są używane zamiennie, choć ich znaczenie nie jest takie samo. Historycznie czcionka odnosi się do metalowego bloczku używanego w tradycyjnej technice drukarskiej, z wypukłym kształtem litery, który następnie był odciskany na papierze.

Natomiast font to cyfrowa forma pisma, w której każdy znak jest zaprojektowany w formie wektorów lub bitmapy. W świecie cyfrowym nie odlewamy ani nie odciskamy liter, lecz projektujemy je w specjalnych programach, takich jak FontLab czy Glyps. Dlatego terminy „czcionka” i „font” nie powinny być używane zamiennie.

Mimo to w polskich słownikach rzadko znajdziemy hasło „font”, a większość użytkowników Internetu szuka fontów właśnie pod hasłem „czcionka”. To pokazuje, że w praktyce oba terminy są powszechnie stosowane zamiennie, mimo ich technicznych różnic.

Najważniejsze rodzaje czcionek – czym jest krój pisma?

Każda litera ma swój unikalny kształt, a wszystkie razem tworzą spójną całość – to właśnie jest krój pisma. Stanowi on ogólny wzór, szablon, według którego tworzone są poszczególne litery, cyfry i znaki specjalne. Określa styl, grubość i proporcje. Wybór kroju ma ogromny wpływ na to, jak postrzegany będzie nasz tekst.

Rodzina pisma obejmuje różne wersje tego samego kroju pisma. Odmiany te mogą różnić się grubością, szerokością oraz pochyleniem liter. Najczęściej spotykane określenia opisujące grubość kroju to: thin, light, regular, medium, bold, black, heavy. Ponadto używane są modyfikatory takie jak: demi, semi, ultra, extra itp. Istnieją też odmiany nazywane „book”, które zostały zaprojektowane z myślą o składzie książkowym, oraz odmiany „display” przeznaczone do stosowania w dużych stopniach pisma, zwykle powyżej 24 punktów.

Podstawowym rozróżnieniem krojów pism jest podział na:

• Szeryfowe (serif)
• Bezszeryfowe (sans serif)

Krój szeryfowy – szeryfy to ozdobne elementy pisma, które są stosowane w celu zwiększenia jego dekoracyjności. Są to poziome lub pionowe kreski, „ogonki” na początkach i końcach liter. Ich rodowód wywodzi się z pisma narzędziowego, kiedy to kłute dłutem w kamieniu litery wygodniej było zakańczać poziomym lub pionowym uderzeniem dłuta.

Wyróżniamy kilka podstawowych rodzajów szeryfów:

• szeryfy klinowe w postaci trójkątów (Minion);
• szeryfy belkowe w postaci jednolitych prostokątów (Museo Slab);
• szeryfy kreskowe w postaci cienkich kresek skontrastowanych z główną linią znaku (Theano Didot);
• szeryfy skryte, czyli nieznaczne poszerzenia na końcach znaków (Fontin);
• niektóre kroje pisma mają również szeryfy występujące na średniej linii znaku.

Szeryfowe czcionki sprawdzają się w długich tekstach drukowanych, ale w publikacjach cyfrowych raczej się ich nie stosuje.
Przykładowe czcionek szeryfowych: Times New Roman, Garamond, Georgia, Baskerville.

Krój bezszeryfowy – czcionki bezszeryfowe nie mają żadnych ozdobników. Wyglądają bardziej nowocześnie i czytelnie. Często są używane w nagłówkach, tytułach, a także w projektach graficznych, gdzie ważny jest minimalistyczny wygląd. Z tego względu charakteryzują je cienkie linie i proste kształty. Taki tekst na ekranie komputera sprawdzał się lepiej, szczególnie w czasach, gdy dostępne ekrany miały niską rozdzielczość, co utrudniało dokładne wyświetlanie drobnych szeryfów. Mimo że współcześnie problem ten raczej nie występuje, to użycie krojów bezszeryfowych w sieci przyjęło się jako swego rodzaju standard.
Przykłady czcionek bezszeryfowych: Futura, Helvetica, Arial, Franklin Gothic, Gil Sans.

Fonty ozdobne – mają fantazyjny, nietypowy wygląd. Mogą być zaprojektowane w wielu stylach: eleganckim, artystycznym, kaligraficznym (imitującym pismo odręczne, np. font Script), retro, a nawet trójwymiarowym. Świetnie sprawdzają się do krótkich tytułów i w projektach graficznych. Ozdobne czcionki występują zwykle w większych rozmiarach – mają przede wszystkim przyciągać wzrok i cieszyć oko, ale należy ich unikać we wszelkich dłuższych tekstach, gdzie priorytetem jest czytelność.
Przykłady popularnych czcionek i fontów ozdobnych to: Great Vibes, Pacifico, Dancing Script, Lobster.

Fonty monospace – to kroje pisma o stałej szerokości znaków, czyli takie, w których każdy znak i litera zajmuje dokładnie tyle samo poziomej przestrzeni. Ułatwiają czytanie i pisanie np. kodu źródłowego dzięki zachowaniu wcięć i równej strukturze. Z tego względu znajdują zastosowanie głównie w programowaniu i projektowaniu (np. przy tworzeniu wykresów, infografik czy tabel).
Przykłady popularnych fontów monospace to: Courier New, Consolas, Fira Code.

Typografia – słowniczek pojęć

Majuskuła (wersaliki, pismo nadrzędne) – wielka litera alfabetu, używana najczęściej na początku zdań, w nazwach własnych oraz w tytułach. Inne określenia to wersaliki lub pismo nadrzędne. Majuskuły wprowadzają porządek i czytelność w dokumentach, używane do podkreślania znaczenia lub wyróżniania pewnych elementów tekstu.

Minuskuła – mała litera alfabetu, przeciwieństwo majuskuły, czyli wielkiej litery.

Źródło: Chroma – drukarnia internetowa, Facebook.

Kapitaliki – wielkie litery o rozmiarze mniejszym niż wersaliki,zbliżonym do minuskuły, bez wydłużeń górnych i dolnych. Ich zadaniem jest często podkreślenie wagi danej treści – używane są w nagłówkach lub cytatach.

Grafem – pierwotny kształt charakterystyczny dla danej litery, który pozwala na jej rozpoznanie niezależnie od różnic w detalu i wykończeniu.

Glif – graficzna reprezentacja litery, cyfry, znaku interpunkcyjnego lub innego symbolu w kroju pisma. Glify są używane w różnych krojach pisma, aby nadać literom specyficzny wygląd i charakter. Każdy krój pisma może mieć swoje unikalne glify, które różnią się stylem, proporcjami i detalami.

Źródło: Getnoticeagency.pl

Kursywa – inaczej odmiana pochyła, to styl pisma, który charakteryzuje się pochyleniem liter. Pierwotnie kursywa była zapisem rękopiśmiennym, umożliwiającym szybkie pisanie dzięki łączeniu liter. U wielu piszących dochodziło do mniej lub bardziej wyraźnego pochylenia liter w prawo.

Ligatura – pojedynczy znak zawierający dwie lub więcej liter, określający ich stałą relację przestrzenną. Poprawiają estetykę i czytelność tekstu, szczególnie w krojach szeryfowych. Używane są, aby uniknąć zbyt bliskiego zbliżenia lub nachodzenia na siebie liter, co mogłoby zakłócić czytelność (fi, fl).

Stopień pisma – jeden z trzech podstawowych parametrów każdej czcionki i fontu. Jest to pionowy wymiar pola znaku, czyli wysokość między dolną linią pisma i linią akcentów wersalikowych (między dolną linią takich liter jak: g, q, p i górną linią wielkich liter akcentowanych: Ć, Ń, Ś). Jest on wyrażany w punktach typograficznych. W typografii komputerowej stopień definiuje się jako odległość pomiędzy sąsiednimi liniami podstawowymi pisma o tym samym kroju (przy odstępie międzywierszowym równym stopniowi pisma).

Firet – względna jednostka miary, równa stopniowi pisma (pole w kształcie kwadratu o boku równym stopniowi pisma). Firet jest używany do określania odstępów między literami, słowami i wierszami.

Interlinia (światło międzywierszowe) – jedna z najważniejszych cech tekstu sformatowanego w DTP (desktop publishing). Jest to pusty pas pomiędzy wierszami tekstu, liczony jako odstęp pomiędzy dolną linią pisma w wierszu górnym i górną linią pisma w wierszu dolnym. Nie należy jej mylić z odstępem międzywierszowym (leading), który we współczesnych programach do składu oznacza odległość pomiędzy liniami podstawowymi wierszy (dolnymi liniami pisma).

Tracking, zmiana gęstości składu – regulowanie odstępów międzyliterowych. Funkcja dostępna w programach do składu i łamania publikacji, procesorach tekstu oraz innych programach pracujących z tekstem w trybie graficznym.

Kerning – regulowanie odległości pomiędzy konkretnymi parami znaków. Określane w ten sposób są nie tylko odstępy pomiędzy literami, ale także pozostałymi znakami (np. litera-cyfra, cyfra-cyfra, cyfra-znak interpunkcyjny).

Kerning i tracking to sposoby regulowania świateł międzyliterowych – różnica pomiędzy oboma narzędziami polega na skali wprowadzanych zmian. O ile kerning stosujemy raczej w pojedynczych sytuacjach, o tyle tracking można wykorzystywać globalnie, np. dla całego akapitu.

10 podstawowych zasad typografii, które warto znać

Reguły typograficzne w designie wbrew pozorom nie są bardzo skomplikowane, lecz ich znajomość może okazać się niezastąpiona. Podstawowym założeniem jest zapewnienie łatwości czytania tekstu, a pozostałe zasady stanowią rozwinięcie tej fundamentalnej reguły.

1. Wielkość fontu

Dla zapewnienia komfortu czytania w druku optymalna wielkość to 10–12 punktów. W Internecie preferowany zakres to 15–25 pikseli. Badanie nad czytelnością tekstów online, którego wyniki zaprezentowano na konferencji CHI (Human Factors in Computing Systems) już w 2016 roku, wykazało, że zrozumienie tekstu i liczba poprawnych odpowiedzi na pytania kontrolne wzrastają znacząco przy rozmiarze fontu wynoszącym 18 punktów lub więcej.

Rzecz jasna, wielkość fontu jest zależna również od rodzaju treści i celu publikacji. W materiałach reklamowych duży, przejrzysty krój pisma skutecznie przyciąga uwagę, podczas gdy w artykułach blogowych rozmiar trzeba dostosować m.in. do długości treści czy layoutu naszej strony internetowej.

Różne fonty mogą wydawać się większe lub mniejsze mimo tej samej wielkości, więc bądź przygotowany na dostosowanie ich rozmiaru do konkretnego projektu.

2. Odległość między wersami (line-height)

Odległość między wierszami, czyli interlinia, znacząco wpływa na czytelność tekstu. Zbyt mała odległość może utrudniać śledzenie wierszy, a zbyt duża – rozpraszać uwagę. Standardowa wartość interlinii wynosi zazwyczaj 120-145% wysokości czcionki. Krój, wielkość, grubość fontu oraz długość linii tekstu mają wpływ na optymalną odległość między wersami. Ważne jest, aby światło między wersami było zawsze większe niż szerokość odstępów międzywyrazowych.

3. Długość wersu

Długość wiersza to kolejny istotny czynnik wpływający na czytelność. Zbyt długie wiersze męczą wzrok, a zbyt krótkie wyglądają nieestetycznie. Optymalna długość wiersza to około 50-75 znaków. Długość wiersza powinna być dostosowana do szerokości kolumny. Dla komfortu czytelnika lepiej jest unikać zbyt długich wersów.

4. Długość akapitów

Internauci zazwyczaj skanują tekst, zamiast czytać go w całości, dlatego akapity powinny być krótkie i zwięzłe. Długie bloki tekstu bez przerw mogą zniechęcić czytelnika. Najlepiej, aby akapit nie przekraczał 6–8 wersów, aby ułatwić analizę i przyswajanie treści.

5. Wyrównanie tekstu

Za pomocą właściwości text-align możemy określić sposób wyrównania tekstu, czyli tego, do której strony zostanie przyciągnięty tekst: prawej czy lewej. Możemy także tekst wyjustować do obu krawędzi lub wyśrodkować. W Internecie w większości przypadków lepiej sprawdza się wyrównanie do lewej strony. Justowanie tekstu może prowadzić do nierównomiernych odstępów między wyrazami, zwłaszcza na stronach responsywnych.

6. Liczba czcionek

Zastosowanie czcionek z tej samej rodziny sprawi, że strona internetowa będzie wyglądała spójnie. Zbyt duża różnorodność wywoła poczucie chaosu, spowolni również ładowanie strony, ponieważ przeglądarka musi je pobrać i wyrenderować. Dobrą praktyką jest ograniczenie się do dwóch rodzin czcionek, które dobrze ze sobą współgrają, oraz użycie maksymalnie 5 wariantów fontu.

Często spotykanym rozwiązaniem jest zestawienie dwóch wyraźnie różniących się krojów pisma, odpowiednio dla tytułów i treści.

7. Wybór fontu

Najprostszym sposobem na poprawienie wyglądu tekstu jest unikanie czcionek systemowych i wybór profesjonalnych czcionek. Dobierając fonty, kieruj się stylem witryny, dbając o to, by treść była przejrzysta i czytelna.

Tworząc tekst w języku polskim, upewnij się, że wybrany font zawiera polskie znaki. Jeśli nie, aplikacja lub strona internetowa podmieni je na font oferowany przez system operacyjny albo wyświetli błędy – co psuje estetykę i utrudnia lekturę.

8. Sieroty, wdowy i bękarty, czyli unikanie wiszących spójników

Unikaj pozostawiania spójników i przyimków (takich jak: a, i, o, u, w, z) na końcach wersów. Tzw. wiszące spójniki (sieroty) oraz pojedyncze słowa przechodzące do nowej linii (wdowy i bękarty) zaburzają estetykę tekstu oraz rytm czytania.

W tekstach cyfrowych problem ten rozwiązuje się za pomocą twardych (niełamliwych) spacji lub automatycznych funkcji w edytorach tekstu.

9. Kontrast

Kontrast wpływa bezpośrednio na czytelność tekstu. Najlepszy efekt uzyskuje się poprzez zestawienie ciemnego tekstu na jasnym tle lub jasnego tekstu na ciemnym tle. Używanie zbyt żywych czy jaskrawych barw utrudnia czytanie, dlatego unikaj kombinacji kolorów takich jak czerwony na zielonym czy żółty na białym. Dobry kontrast zwiększa przystępność treści dla wszystkich odbiorców, w tym osób z wadami wzroku, tj. daltonizmem.

10. Odpowiedni myślinik

W typografii stosuje się trzy rodzaje myślników: dywiz, półpauza, (–) i pauza (—). Każdy z tych myślników ma określone zastosowanie i długość. Dywiz używamy do łączenia słów (np. biało-czarny), półpauzy do oznaczania zakresów (np. 2000–2020), a pauzy do wtrąceń i dialogów, choć coraz częściej stosuje się ją zamiennie z pauzą w tekstach internetowych oraz w druku.

Najnowsze trendy w typografii

Proste fonty bezszeryfowe – to najczęstszy wybór w publikacjach cyfrowych. Tekst powinien być czytelny i wyraźny na każdym ekranie: smartfonie, tablecie czy dużym monitorze.

Minimalizm i funkcjonalność – polegają na rezygnacji z ozdobników na rzecz przejrzystego układu i odpowiedniej interlinii. Neutralne, geometryczne kroje pisma doskonale sprawdzają się w cyfrowym środowisku dzięki swojej prostej, uniwersalnej formie.

Subtelne wyróżnienia – oszczędny styl nie oznacza jednolitej ściany tekstu, która męczy wzrok. Kluczowe fragmenty akcentuje się dziś bardziej elegancko: poprzez pogrubienia, akcenty kolorystyczne czy cienie. Z kolei w nagłówkach tradycyjne czcionki dekoracyjne ustępują miejsca fontom zmiennym, modułowym lub asymetrycznym.

Hierarchia wizualna – przemyślana struktura pozwala czytelnikowi błyskawicznie wyłowić najważniejsze informacje. Logiczne stopniowanie nagłówków, akcenty tekstowe i pomocnicze detale graficzne tworzą przejrzystą, spójną całość.

Skąd pobierać czcionki?

Darmowe fonty to sposób na wzbogacenie swojej biblioteki czcionek. Jednak korzystając z nich, warto pamiętać o ograniczeniach wynikających z licencji. Często wymagają one podania informacji o autorze lub innych, bardziej szczegółowych warunków użytkowania. Aby dowiedzieć się więcej o prawach autorskich, zapraszamy do lektury naszego artykułu Prawa autorskie w Internecie.

Darmowe czcionki:

Darmowe czcionki Google Fonts z polskimi znakami

Google Fonts – wszystkie czcionki

Czcionki.com 

Font Squirrel

DaFont (darmowe do użytku niekomercyjnego)

Płatne czcionki:

Adobe Fonts

Jak zainstalować czcionkę?

Dodawanie nowych fontów w systemie Windows jest bardzo proste. Aby wzbogacić bibliotekę systemową o nowy krój pisma, należy:

1. Pobrać plik z fontem (najczęściej w formacie OTF, TTF lub TTC) i rozpakować go, jeśli znajduje się w archiwum ZIP.
2. Zainstalować plik, korzystając z jednej z poniższych metod:
3. Szybka instalacja (rekomendowana): kliknij prawym przyciskiem myszy na plik i wybierz „Zainstaluj” (dla bieżącego użytkownika) lub „Zainstaluj dla wszystkich użytkowników” (dla każdego konta na komputerze – ta opcja wymaga uprawnień administratora).
4. Panel Ustawień: przejdź do Ustawienia -> Personalizacja -> Czcionki i przeciągnij plik bezpośrednio do okna programu.
5. Metoda tradycyjna: skopiuj plik do folderu Fonts znajdującego się w katalogu Windows (ścieżka: C:WindowsFonts).

Zainstalowane kroje stają się od razu dostępne we wszystkich aplikacjach w systemie.

W przypadku pracy z dużą liczbą plików warto skorzystać z nowoczesnych menedżerów fontów, takich jak FontBase czy MainType. Pozwalają one wygodnie organizować, podglądać oraz aktywować kroje pisma tylko wtedy, gdy są potrzebne, bez zbędnego obciążania systemu.

Źródło: https://fontba.se/

Projektując strony internetowe i zarządzając treścią, nie zapominaj o sile typografii. Odpowiednio dobrane fonty nie tylko uatrakcyjniają wygląd strony, ale także wpływają na czytelność treści i przyczynią się do tego, że użytkownicy pozostaną na niej dłużej. Dobre typograficzne wybory kształtują sposób, w jaki odbiorcy postrzegają twoją markę i przekazywane informacje.